Tư duy về Tư duy (GS.Chu Hảo)

GS.TS Chu Hảo (nguyên thứ trưởng bộ Khoa học, công nghệ và môi trường, giám đốc NXB Tri Thức, phó chủ tịch quỹ văn hoá Phan Châu Trinh), vừa có buổi trình bày gần hai giờ đồng hồ với chủ đề “Suy nghĩ về tư duy” tại trung tâm Văn hoá Pháp (L’Espace – Hà Nội) hôm 1.4. Chúng tôi xin lược ghi một phần trình bày của ông về hai loại hình tư duy giúp ích cho con người hàng ngày: tư duy phản biện và tư duy sáng tạo.

Ba nguyên tắc của tư duy phản biện

Tư duy phản biện có thể định nghĩa như thế nào? Robert H. Ennis định nghĩa: “Tư duy phản biện là sự suy nghĩ sâu sắc, nhạy cảm, thực tế và hữu ích để quyết định niềm tin hay hành động”. Một định nghĩa nữa của Matthew Lipman: “Tư duy phản biện là loại tư duy bảo vệ ta không bị ai lừa phỉnh và ta không tự lừa phỉnh mình”. Còn khá nhiều định nghĩa khác, nhưng theo tôi đây là hai định nghĩa sâu sắc nhất.

 

“Nếu Einstein tin rằng Newton là thánh thì ông ấy không làm gì tiếp được nữa”.

 

Năm 1995, K.B.Beyer đã đưa ra các nguyên tắc của tư duy phản biện. Thứ nhất là không định kiến. Thứ hai, tư duy phản biện phải có tiêu chí, tiêu chuẩn rõ ràng và không mập mờ. Thứ ba là sự thành thục tư duy logic và tư duy biện chứng của người sử dụng tư duy phản biện. Nếu không biết hai loại tư duy này thì không thể nào tư duy phản biện được. Đó là những nguyên tắc chung. Sản phẩm của tư duy phản biện là các phán đoán mà ta hy vọng đúng chứ chưa chắc đã đúng. Ai nắm chắc hai loại tư duy công cụ trên, không có định kiến thì may ra có những phán đoán gần nhất với những gì sẽ xảy ra vì phán đoán là cho tương lai.

Thế nhưng có một sản phẩm khác của tư duy phản biện rất quan trọng là nếu sử dụng loại tư duy này thì năng lực tư duy tự động được nâng cao, vì đây là cách rèn giũa tư duy tốt nhất: tư duy sáng tạo.

Bảy phẩm chất để tư duy sáng tạo

Tư duy sáng tạo là tư duy nhằm tạo ra giá trị mới trong mọi lĩnh vực hoạt động của con người. Giá trị mới có thể là một bức tranh, một bản nhạc chưa đâu có, một định lý, một lý thuyết xã hội học… kể cả giá trị mới trong thể thao.

Tư duy sáng tạo nhằm sáng tạo ra những giá trị mới chứ không dạy cho người ta một mớ kiến thức chất vào đầu như chất vào kho. Thứ hai, đó là tư duy của những cá nhân có một số phẩm chất đặc biệt. Những phẩm chất đó cụ thể là:

Độc lập suy nghĩ. Thời chúng ta bị bao cấp về tư duy, suy nghĩ dần dần sẽ qua dù chưa qua được đâu. Nhưng qua nhanh hay chậm là tuỳ mỗi chúng ta tự quyết định lấy cái độc lập tư duy của mình.

Dám hoài nghi và hoài nghi không có vùng cấm. Cái gì cũng có thể hoài nghi được thì mới sáng tạo được. Nếu Einstein tin rằng Newton là thánh thì ông ấy không làm gì tiếp được nữa.

Tự tin vào năng lực sáng tạo của mình. Vì con người có tới bảy loại trí khôn và mỗi người sẽ có thế mạnh ở một loại trí khôn nào đó để có thể sáng tạo.

Ưa mạo hiểm. Tôi nhớ cố Tổng bí thư Lê Duẩn đã nói một câu rất hay: “Làm cách mạng thì phải chấp nhận 30% mạo hiểm”. Đầu tư cũng vậy thôi, đặc biệt là đầu tư chứng khoán càng cần mạo hiểm…

 

Pho tượng Người suy tư của Rodin.

 

Phẩm chất tiếp theo là giàu trí tưởng tượng. Einstein từng nói: “Trí tưởng tượng quan trọng hơn kiến thức”. Có một mớ kiến thức mà không biết tưởng tượng thì chẳng làm được gì sáng tạo cả. Henri Poncaré nói thế này: “Logic giúp chúng ta chứng minh còn trực giác giúp chúng ta khám phá”. Trực giác ở đây hoạt động một cách đặc biệt.

Một phẩm chất nữa là sự kiên nhẫn. Edison là người khổ sở với những phép thử, các thí nghiệm mà hàng trăm lần sai mới được một lần đúng. Và ai cũng biết câu phát biểu của Edison: “Thiên tài có 1% trí óc thôi còn 99% là đổ mồ hôi”. Trong tư duy sáng tạo có hiện tượng loé sáng, thăng hoa, xuất thần hay đốn ngộ. Cái này chỉ có được khi suốt đời, suốt năm, suốt tháng kiên trì, nhẫn nại nghĩ về điều đó một cách sâu sắc, liên tục. Và đến một thời điểm nó loé sáng ra.

Cuối cùng là cái vô thức. Tôi đã từng tới trung tâm nghiên cứu về những người khuyết tật não ở đại học Sydney (Úc). Đặc biệt người khuyết tật ở thuỳ não phải, nơi có nhiều tiềm năng sáng tạo, thì dù không hề được học hành nhưng có thể vẽ những bức tranh tuyệt vời. Trong số những người khuyết tật não, có người có khả năng hết sức đặc biệt.

Sáng tạo không có giới hạn lĩnh vực, nhưng sự sáng tạo trong khoa học và nghệ thuật có một khác biệt cơ bản. Trong khoa học không có ông Newton này sẽ có ông Newton khác. Nhưng nếu không có Mozart thì không thể có bản Giao hưởng 40, hay không có Picasso thì không có những tuyệt tác lập thể.

Khổng Tử đưa ra cái gọi là “tử tuyệt tứ”: vô ý, vô tất, vô cố và vô ngã. Vô ý không có nghĩa là không có ý gì mà có nghĩa là để cho đầu óc mình mở rộng, luôn luôn có thể tiếp thu những cái mới. Vô cố là không bám vào một ý tưởng nào. Vô tất là không chấp nê điều gì. Và vô ngã không phải là không có bản thân mình mà không có cái bản thân ích kỷ của mình. Những người sáng tạo phải có được những đức tính này.

Nhưng vẫn có một hiện tượng không dễ giải thích là tại sao khoa học phương Tây phát triển mà phương Đông không phát triển? Có lẽ bởi phương Đông không chấp nhận phủ định của phủ định.

GS.TS CHU HẢO

Gửi phản hồi

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Log Out / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Log Out / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Log Out / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Log Out / Thay đổi )

Connecting to %s

%d bloggers like this: